يکشنبه سي ام فروردين ماه، سالروز بزرگداشت حکيم سيد اسماعيل جرجاني، بزرگترين پزشک قرن ششم و کسي است که به قول البيهقي، علم طب و سائر علوم را با تصانيف خود احياء کرد. بدين مناسبت اين روز را روز آزمايشگاهيان نام نهادهاند، هرچند شايد اين نامگذاري اندکي غريب به نظر آيد، اما به هر جهت، نشانگر جايگاه رفيع و غير قابل انکار چهره علمي آن حکيم عليم در عرصه دانش پزشکي است، چنان که مؤلف دره الاخبار آورده است: الامير السيد الامام زين الدين اسماعيل حسيني طبيب، احياء طب و ساير علوم کرد بتصانيف دانش فزاي خود.
ولادت او به سال 434 ه.ق در جرجانهيرکان يا گرگان سابق که اينک ويرانه هاي آن در حوالي شهر گنبد کاووس قرار دارد و وفاتش به قول صحيحتر به سال 531 ه.ق به مرو اتفاق افتاد و هم در اين شهر مدفون گرديد. سيد اسمعيل در علوم مختلف استاد بود، علم حديث را از امام ابوالقاسم قشيري فرا گرفت و علم طب را از ابن ابي الصادق نيشابوري ملقب به بقراط ثاني بياموخت.
مولفات ايشان عبارتند از:
1) ذخيره خوارزمشاهي 2) خفي علائي 3) الاغراض الطبيه و المباحث العلائيه 4) يادگار 5) الطب الملوکي 6) التذکره الاشرفيه في صناعه الطبيه 7) کتاب في القياس 8) کتاب في التحليل 9) کتاب المنيه 10) زبده الطب 11) رساله در بهداشت 12) رساله در اخلاق 13) کتابي در رد بر فلاسفه 14) تدبير يوم و الليله 15) وصيتنامه.
اهميت جرجاني در طب از دو جهت است: اول آن که بعد از ابنسينا، نخستين کسي است که در آثار خود همهي مباحث علم طب را چنان که قدما ميانديشيدهاند، با تحقيقات و مطالعات جديد مورد مطالعه دوباره قرار داد و ديگر از آن باب که مهمترين آثار طبي را در زبان فارسي پديد آورد و جميع مباحث مربوط به علم پزشکي را در آن کتب، مورد بحث و تحقيق قرار داد و بسياري از اصطلاحات پارسي در اين علم را که تا آن عهد وجود داشت و ممکن بود به تدريج از ميان برود، در کتب خويش گرد آورد.
استادي و مهارت او در علم طب چنان بود که نظامي عروضي سمرقندي در کتاب معروف خود چهار مقاله، اسامي 4 مجلد از کتب وي را در انتهاي حکايت اول از مقالت چهارم، در توصيف يک طبيب حاذق و عالم، در کنار کتب مطرح ديگر دانشمندان آن عصر آورده است: و از کتب وسط اغراض سيد اسماعيل جرجاني باستقصاء تمام بر استادي مشفق خوانَد، پس از کتب بسايط يکي بدست آرد چون صد باب بوسهل مسيحي جرجاني يا قانون بوعلي سينا يا ذخيره خوارزمشاهي و بوقت فراغت همي مطالعه کند پس بايد که از کتب صغار که استادان مجرب تصنيف کردهاند، يکي پيوسته با خويشتن دارد چون تحفه الملوک محمد بن زکريا و خفي علائي و يادگار سيد اسماعيل جرجاني.
به سبب سطح بالاي پژوهشها و تحقيقات اين دانشمند بزرگ گلستاني، دانشگاه علوم پزشکي تهران جايزهاي را به نام اين طبيب بزرگ و کم نظير ايراني مترتب نموده است، چنان که در ماده 15 آييننامه نظام جامع جوايز آموزشي دانشگاه علوم پزشکي و خدمات بهداشتي درماني تهران آمده است: جايزه حکيم جرجاني (متعلق به علوم پايه دانشكده پزشكي، باليني دانشكده پزشكي، دانشكده دندانپزشكي، دانشكده داروسازي، دانشكده پرستاري و مامايي، دانشكده بهداشت، دانشكده توانبخشي و دانشكده پيراپزشكي) جايزه دانشگاه است كه در سطح دانشكده اهدا ميشود.
تعريف: جايزه تعالي آموزشي دانشگاه است و به اعضاي هيأت علمي كه داراي سابقهي فعاليتهاي آموزشي به عنوان يك معلم برجسته هستند، اهدا ميشود.
تعداد برندگان در هر سال: حداكثر 14 نفر در هر سال شامل دانشكده پزشكي دو نفر از هيأت علمي علوم پايه (يكي استاديار و ديگري با رتبه بالاتر) و دو نفر از هيأت علمي باليني (يكي استاديار و ديگري با رتبه بالاتر) و در دانشكدههاي دندانپزشكي، داروسازي و بهداشت هر كدام دو نفر از هيأت علمي (يكي استاديار و ديگري با رتبه بالاتر)، دانشكده پرستاري و مامايي دو نفر و دانشكدههاي پيراپزشكي و توانبخشي هر كدام يك نفر از هيأت علمي.
گروه هدف: تمامي اعضاي هيأت علمي دانشكدههاي تحت پوشش دانشگاه شامل برندگان سالهاي قبل.
روند نامزد شدن: نامزد شدن توسط خود فرد و يا همكاران صورت ميگيرد.
روند انتخاب:
الف) اسامي نامزدها در زمان مقرر بر اساس دستورالعمل اجرايي به دفتر معاونت آموزشي دانشگاه اعلام ميشود.
ب) سوابق علمي و اجرايي (CV) نامزدها توسط معاونت آموزشي دانشگاه طي مكاتبه با آنها جمع آوري ميشود.
ج) كميته اجرايي جوايز آموزشي در زمان مقرر، مدارك ارسالي را بر اساس دستورالعمل اجرايي بررسي و نتيجه را به شوراي نظام جامع اهداي جوايز آموزشي اعلام ميكند.
شرايط نامزد شدن و معيارهاي انتخاب:
الف) عضو هيأت علمي شاغل دانشگاه
ب) معيارهاي مورد بررسي براي انتخاب عبارتند از:
1) كميت و كيفيت فعاليتهاي آموزشي
2) نوآوري در زمينهي تدريس و آموزش فراگيران
3) ميزان تأثير فعاليتهاي نامزد در محيط آموزش
4) طراحي و تهيه محصولات و بستههاي آموزشي
نوع جايزه: تنديس يادبود، لوح تقدير و جايزه نقدي.
عليرغم شهرت اندک اين چهره سترگ عرصه دانش پزشکي در ميان عوام که به مانند برخي ديگر از اطباي بزرگ ديگر آن اعصار، تحت الشعاع نام بزرگ شيخ الرئيس ابوعلي سينا قرار گرفته است و فارغ از اين که اين مسأله در منطقه استاني زادگاه ايشان، پس از تأسيس و نامگذاري بيمارستان 150 تخت خوابي واقع در دور ميدان بسيج شهر گرگان به نام اين دانشمند کم نظير، تا حدودي هرچند کم ترفيع گرديده است، همچنان انتظار آن ميرود که از سوي خواص عالم به مدارج بالاي علمي اين حکيم، اقداماتي شايان و درخور در خصوص شهرت عمومي ايشان نيز صورت گيرد، مسألهاي که البته به اعتقاد نگارنده در مورد برخي ديگر از بزرگان عرصهي علم و ادب ديار سرسبز و باستاني گلستان نيز صادق است، چون علامه مير سيد شريف جرجاني، حکيم مير محمدباقر داماد استرآبادي، حکيم مير ابوالقاسم قندرسکي، فضلالله حروفي استرآبادي، سحابي استرآبادي، امام عبدالقاهر جرجاني، ميررضيالدين استرآبادي، حکيم لامعي دهستاني، هلالي جغتائي استرآبادي و .
البته مسأله ديگري که در کنار اين مسائل موجبات دل ريشي امثال نگارنده را فراهم ميآورد، اين است که عليرغم اين که سيام فروردين ماه روز بزرگداشت حکيم جرجاني است و روز آزمايشگاهيان، اما در اکثر تقويمها و سررسيدهاي منتشره، متأسفانه ذکري از اين مطلب به ميان نيامده است، چنان که همين حرکت کوچک نيز ميتواند به اشتهار عمومي ايشان کمک و مساعدت نمايد.
در پايان، نگارنده اميد آن دارد تا در سال آينده و به مناسبت فرا رسيدن نهصدمين سالروز درگذشت اين نابغه بزرگ گرگاني، از سوي مسوولين و دستاندرکاران امور علم و فرهنگ و ادب اين مرز و بوم، همايشي درخور و شايسته به منظور پاسداشت آن شخصيت علمي و بررسي عميق و بيشتر در احوال و آثار آن دانشمند يگانه برگزار گردد، همايشي که حتي ميتواند چهار سال ديگر تحت عنوان يک هزارمين سالروز ولادت آن عالم کم نظير به تکرار درآيد.